Srbijanski političar i nekadašnji dugogodišnji lider Lige socijaldemokrata Vojvodine Nenad Čanak oštro je kritikovao državne počasti i politički odnos Srbije prema Ratku Mladiću, tvrdeći da način na koji su njegovi posmrtni ostaci vraćeni u Beograd ruši višedecenijski narativ vlasti u Srbiji da država nije učestvovala u ratu u Bosni i Hercegovini.
Čanak je u programu N1 podsjetio da je Mladić pravosnažno osuđen za genocid u Srebrenici, zločine protiv čovječnosti i ratne zločine te ocijenio da ga današnje predstavljanje kao nacionalnog heroja dodatno udaljava Srbiju od suočavanja s prošlošću.
Čanak: „Niko nije rekao da su Srbi genocidan narod“
Posebno je kritikovao dugogodišnju kampanju vlasti u Srbiji protiv navodne tvrdnje da je srpski narod kolektivno označen kao genocidan.
Čanak tvrdi da takvu kvalifikaciju niko relevantan nije iznio, nego da je političko rukovodstvo Srbije samo stvorilo taj narativ kako bi oko njega mobiliziralo javnost.
To je važno i pravno: međunarodne presude utvrđuju odgovornost pojedinaca i institucija, a ne kolektivnu krivicu čitavog naroda.
„Srbija tvrdi da nije učestvovala, a Mladića vraća državnim avionom“
Čanak je zatim ukazao na, prema njegovoj ocjeni, kontradikciju između dugogodišnje zvanične politike Beograda i današnjeg državnog tretmana Mladića.
Mladićevo tijelo vraćeno je 3. septembra u Beograd avionom Vlade Srbije, kovčeg je bio prekriven zastavom Srbije, a u dočeku je učestvovalo vojno osoblje.
Čanak smatra da takva simbolika šalje poruku političkog kontinuiteta i institucionalnog poistovjećivanja s Mladićem, ali to ostaje njegova politička interpretacija, a ne formalno pravno priznanje Srbije da je bila agresor u BiH.
Veza Mladića i Beograda nije izmišljena
Za razliku od njegove tvrdnje o novoj mogućnosti tužbe, Čankov navod o finansijskim i kadrovskim vezama između Vojske Jugoslavije i VRS-a ima snažno uporište u haškoj dokumentaciji.
Dokazi izvođeni pred ICTY-em pokazali su da su 30. i 40. kadrovski centri Vojske Jugoslavije služili za reguliranje statusa, napredovanja, plata i drugih prava oficira bivše JNA i VJ koji su služili u Bosni i Hrvatskoj.
Ratko Mladić bio je među oficirima VRS-a obuhvaćenim 30. kadrovskim centrom. Haška dokumentacija također pokazuje da su visoki oficiri VRS-a bili na platnom spisku Vojske Jugoslavije.
Haški predmeti pokazali snažnu vojnu i finansijsku povezanost
U predmetu protiv Momčila Perišića prvostepeno vijeće navelo je da je Vojska Jugoslavije kroz 30. kadrovski centar održavala status oficira koji su služili u VRS-u, uključujući Mladića.
Istovremeno je naglašeno da takva podrška sama po sebi nije bila dovoljna da dokaže Perišićevu efektivnu kontrolu nad Mladićem ili konkretnim počiniocima zločina.
To pokazuje zašto je pravno preciznije govoriti o dokumentovanoj finansijskoj, personalnoj i logističkoj povezanosti nego iz jednog elementa automatski izvesti zaključak o ukupnoj međunarodnopravnoj odgovornosti Srbije.
Čanak otišao korak dalje: „BiH sada može tužiti Srbiju“
Najsporniji dio njegovog nastupa jeste tvrdnja da Bosna i Hercegovina, nakon povratka Mladićevih posmrtnih ostataka u Srbiju uz državne elemente ceremonije, sada „bez ikakvog problema“ može tužiti Srbiju za ratnu štetu.
Takav zaključak nema automatsko pravno uporište.
Međunarodni sud pravde je još 26. februara 2007. donio konačnu presudu u predmetu BiH protiv Srbije po Konvenciji o genocidu. Sud je utvrdio da Srbija nije počinila genocid preko svojih organa, da nije bila saučesnik u genocidu, ali da je prekršila obavezu da spriječi genocid u Srebrenici.
Današnje političke i ceremonijalne odluke Srbije ne predstavljaju novi dokaz koji sam po sebi poništava ili otvara taj pravosnažno završeni predmet.
Državne počasti nisu isto što i priznanje agresije
Čanak je tvrdio i da bi državna sahrana ili najviše počasti Mladiću predstavljale svojevrsno priznanje da je Srbija bila agresor u BiH.
Ni to nije pravna automatika.
Takav čin može imati snažnu političku i simboličku težinu i može se tumačiti kao odnos države prema Mladićevom ratnom naslijeđu, ali nije isto što i formalno međunarodnopravno priznanje odgovornosti države za rat ili agresiju.
Za međunarodnu odgovornost potrebni su pravni osnov, nadležnost suda i dokazivanje konkretnih elemenata odgovornosti.
Čanak ipak ukazuje na stvarnu historijsku dokumentaciju
Njegova šira poenta da su postojale snažne veze između Beograda i vojnih struktura bosanskih Srba potvrđena je velikim brojem dokumenata iz haških procesa.
ICTY je utvrdio da je VRS dobijao značajnu logističku i finansijsku podršku iz Savezne Republike Jugoslavije, uključujući municiju, opremu i plate za dio oficirskog kadra.
Zato nije tačno ni predstavljati rat u BiH kao događaj potpuno odvojen od političke, vojne i finansijske uloge tadašnjeg Beograda.
Međutim, postojanje takvih veza i pitanje međunarodnopravne odgovornosti države nisu isto pravno pitanje.
Marta Kos otkazala dolazak u Srbiju
Čankov nastup dolazi u trenutku ozbiljnog zahlađenja odnosa Beograda s evropskim institucijama.
Evropska komesarka za proširenje Marta Kos otkazala je planiranu posjetu Srbiji nakon povratka Mladićevih posmrtnih ostataka i javnog veličanja koje je uslijedilo.
Kos je poručila da glorifikacija pravosnažno osuđenog ratnog zločinca nije spojiva s evropskim vrijednostima, pomirenjem i poštovanjem žrtava.
Srbija između evropskog puta i ratnog naslijeđa
Čanak cijelu kontroverzu vidi kao dio šireg problema Vučićeve politike prema EU, Rusiji i naslijeđu devedesetih.
Njegova osnovna politička teza jeste da Srbija ne može istovremeno tvrditi da prihvata evropske vrijednosti i pravosnažne međunarodne presude, a zatim institucijski odavati počast Mladiću.
To je politička procjena, ali aktuelna odluka Marte Kos pokazuje da odnos prema ratnoj prošlosti više nije samo regionalna polemika nego i pitanje koje utiče na politički odnos Srbije s Evropskom unijom.
