Evropska komesarka za proširenje Marta Kos otkazala je planiranu posjetu Srbiji nakon reakcija i javnog veličanja Ratka Mladića koje je uslijedilo nakon njegove smrti i povratka posmrtnih ostataka u Beograd.
Kos je poručila da odnos prema pravosnažno osuđenim ratnim zločincima nije sporedno pitanje u evropskim integracijama, nego dio vrijednosnog i političkog okvira na kojem počiva članstvo u Evropskoj uniji.
„Veličanje nije kompatibilno s evropskim putem“
Kos je podsjetila da je Ratko Mladić pravosnažno osuđen za genocid, zločine protiv čovječnosti i ratne zločine.
Povratak njegovih posmrtnih ostataka u Beograd, prema njenoj ocjeni, podsjetio je Evropu na najmračnija poglavlja novije evropske historije.
Posebno je upozorila da glorifikacija koja prati njegovu smrt nije kompatibilna s vrijednostima na kojima je zasnovan put država kandidata prema članstvu u EU.
Kos povukla konkretan diplomatski potez
Njena reakcija ovoga puta nije ostala samo na političkom upozorenju.
Kos je odlučila otkazati posjetu Srbiji koja je bila planirana za 9. i 10. septembar. Tokom boravka trebala je, između ostalog, učestvovati i na međunarodnom događaju u Beogradu.
Time je pitanje odnosa Srbije prema Mladiću dobilo i prvu konkretnu diplomatsku posljedicu na nivou Evropske komisije nakon njegove smrti.
Otkazivanje posjete, međutim, ne znači automatsko zamrzavanje pristupnih pregovora Srbije s EU. Za takve formalne odluke potrebni su dodatni institucionalni koraci i saglasnost država članica.
„Suočavanje s prošlošću je dio evropskog puta“
Kos je naglasila da evropske integracije nisu samo ispunjavanje tehničkih mjerila, usvajanje zakona i otvaranje pregovaračkih klastera.
Prema njenim riječima, evropski put podrazumijeva i suočavanje s prošlošću, poštovanje žrtava ratnih zločina i istinski proces pomirenja.
Poručila je da vrijednosti na kojima bi trebala počivati zajednička evropska budućnost „nisu predmet pregovora“.
Mladićevi posmrtni ostaci vraćeni državnim avionom
Posmrtni ostaci Ratka Mladića dopremljeni su 3. septembra iz Nizozemske u Beograd avionom Vlade Srbije.
U avionu su, uz članove porodice, bili i srbijanski ministar pravde Nenad Vujić. Kovčeg je po slijetanju nosilo vojno osoblje, a potom je prevezen na Vojnomedicinsku akademiju.
Upravo način dočeka, prisustvo državnih zvaničnika i ranije najave mogućih državnih ili vojnih počasti izazvali su snažne reakcije evropskih zvaničnika.
Državna sahrana još nije potvrđena
Važno je razlikovati ono što je najavljivano od onoga što je zvanično odlučeno.
Srbijanski ministar pravde ranije je govorio o najvišim državnim i vojnim počastima za Mladića, ali naknadno nije potvrđeno da će sahrana formalno imati status državne sahrane. Porodica je najavila ukop na Topčiderskom groblju u Beogradu.
Zato je preciznije govoriti o mogućim državnim počastima i javnom veličanju, a ne o već potvrđenoj državnoj sahrani.
Vučić kritikovao odluku Marte Kos
Predsjednik Srbije Aleksandar Vučić reagovao je na odluku evropske komesarke i kritikovao njeno otkazivanje posjete.
Reuters i AP navode da je Beograd pokušao umanjiti značaj evropskih kritika, dok su evropski zvaničnici istovremeno pojačavali poruke da odnos prema Mladiću može dodatno opteretiti evropski put Srbije.
To otvara i šire pitanje koliko će stav srbijanskih vlasti prema ratovima devedesetih utjecati na buduće odluke država članica o napretku Srbije u pregovorima.
Kritike stigle i iz drugih evropskih institucija
Marta Kos nije jedina koja je reagovala.
Komesar Vijeća Evrope za ljudska prava Michael O'Flaherty osudio je javno veličanje Mladića i pozvao vlasti da se suprotstave glorifikaciji pravosnažno osuđenih ratnih zločinaca.
Irski ministar za evropske poslove Thomas Byrne poručio je da bi državna sahrana bila neprihvatljiva, kao i javno odavanje počasti Mladiću od visokih državnih zvaničnika.
Mladić osuđen prvostepeno 2017, pravosnažno 2021.
Ratko Mladić bio je komandant Glavnog štaba Vojske Republike Srpske.
Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju osudio ga je 2017. na doživotni zatvor, a Žalbeno vijeće Međunarodnog rezidualnog mehanizma za krivične sudove 8. juna 2021. pravosnažno je potvrdilo presudu.
Osuđen je za genocid u Srebrenici, zločine protiv čovječnosti i ratne zločine počinjene tokom rata u Bosni i Hercegovini.
Zato je najpreciznije reći da je pravosnažnu presudu donio Mehanizam 2021. godine, nakon prvostepene presude ICTY-a iz 2017.
Otkazivanje posjete snažan politički signal Beogradu
Odluka Marte Kos ne predstavlja formalnu sankciju Srbiji niti automatski zaustavlja pregovore o članstvu.
Ipak, činjenica da je evropska komesarka za proširenje zbog ovog pitanja otkazala već planiranu posjetu predstavlja snažan politički signal.
Poruka Bruxellesa je da će se odnos Srbije prema ratnim zločinima, žrtvama i pravosnažnim presudama posmatrati zajedno s reformama, vladavinom prava i drugim kriterijima pristupnog procesa.
