Monitoring komitet Vijeća Evrope objavio je preliminarni izvještaj o funkcionisanju demokratskih institucija u Bosni i Hercegovini, u kojem se navodi da je aktuelna politička i institucionalna kriza u zemlji u velikoj mjeri rezultat poteza vlasti Republike Srpske, posebno onih kojima se dovodi u pitanje legitimitet državnih institucija i autoritet Kancelarije visokog predstavnika (OHR).
Dokument su pripremili Zsolt Nemeth (Mađarska) i Pablo Hispan (Španija), a o njemu će se naredne sedmice raspravljati na sjednici Parlamentarne skupštine Vijeća Evrope u Strazburu.
U izvještaju se ističe da su napadi na ustavni poredak ozbiljno ugrozili rad institucija, iako nisu doveli do sigurnosne eskalacije.
„Politička dešavanja u protekloj godini predstavljaju duboku ustavnu i institucionalnu krizu koja dovodi u pitanje mir, suverenitet države, Dejtonski mirovni sporazum i ulogu međunarodnih aktera. Ova kriza u velikoj mjeri proizlazi iz mjera Republike Srpske kojima se osporava legitimitet državnih institucija i autoritet OHR-a“, navodi se u dokumentu.
OHR i bonske ovlasti
Monitoring komitet navodi da je zadržavanje OHR-a i korištenje bonskih ovlasti posljedica brojnih političkih blokada i pokušaja zaobilaženja ustavnog sistema.
Prema ocjeni autora, bonske ovlasti danas predstavljaju nužan mehanizam za očuvanje ustavnog poretka i stabilnosti.
Presuda Dodiku i prijevremeni izbori
Izvještaj podsjeća da je kriza dodatno produbljena nakon presude Suda BiH Miloradu Dodiku, kojom mu je izrečena zabrana obavljanja javnih funkcija zbog nepoštivanja odluka visokog predstavnika.
Nakon odluke Centralne izborne komisije o prestanku mandata, u Republici Srpskoj raspisani su prijevremeni izbori. Monitoring komitet ocjenjuje da su izbori uglavnom bili dobro organizovani, ali uz određene nepravilnosti, posebno u pogledu tajnosti glasanja.
Ustavne reforme i presude ESLJP
U dijelu posvećenom ustavnom okviru navodi se da postojeći sistem sadrži brojne mehanizme blokade koji otežavaju efikasno funkcionisanje zakonodavne i izvršne vlasti.
Podsjeća se i na obavezu provođenja presuda Evropskog suda za ljudska prava, uključujući predmete Sejdić–Finci i Kovačević, te na potrebu uklanjanja diskriminacije u izbornom sistemu.
Državna imovina kao ključno pitanje
Posebna pažnja posvećena je pitanju državne imovine, koje se opisuje kao jedno od najvećih neriješenih pitanja i ključna prepreka zatvaranju OHR-a.
U izvještaju se upozorava da bi preuzimanje kontrole nad državnom imovinom od strane entiteta moglo imati i šire geopolitičke posljedice, jer bi omogućilo stranim akterima pristup strateškim lokacijama blizu granica Evropske unije.
Državna imovina obuhvata više od polovine teritorije BiH, uključujući šume, rijeke, poljoprivredno zemljište i mineralne resurse, a zabrana raspolaganja tom imovinom na snazi je od 2006. godine.
Poziv na politički dogovor
Na kraju se zaključuje da su institucije BiH, uprkos dubokoj krizi, pokazale određeni stepen otpornosti, ali da je nedostatak povjerenja među političkim akterima i dalje najveća prepreka reformama.
Vijeće Evrope poziva političke stranke u BiH da postignu dogovor o ustavnim i izbornim reformama, riješe pitanje državne imovine i nastave saradnju s međunarodnim institucijama uoči općih izbora planiranih za oktobar 2026. godine.
